一座失败的咖啡园——砂拉越早期咖啡种植实验始末
一座失败的咖啡园——砂拉越早期咖啡种植实验始末
19世纪下半叶，砂拉越在布洛克王朝（Brooke Raj）统治下，除了进行行政与领土治理，也积极尝试发展农业经济作物，以建立稳定的出口收入来源。咖啡，便是在这一时期被寄予厚望的重要作物之一。
当时国际市场对咖啡需求增长迅速，东南亚多地相继扩大种植规模。砂拉越政府希望借助类似模式，引进咖啡种植，开辟新的经济基础。
1866年前后，当局开始筹划咖啡种植实验，并委任具农业经验的人员负责开垦与管理。1865年6月19日，威廉·亨德森（William Henderson）抵达砂拉越，主持咖啡园的开辟工作。他在古晋以西的马当山区（Mount
Matang）与附近高地进行考察，最终选定一处气候较凉、雨量充足的山谷建立种植园。
该园被命名为 “Vallombrosa”，名称取自意大利一处山谷修道院，寓意环境清幽、适合耕种。
种植初期，园方开辟山坡、修筑道路，并从外地引入咖啡树苗进行试种。根据当时记录，园内一度种植多达数千株咖啡树，政府也持续投入人力与经费，希望形成规模化生产。
然而，实际经营情况并不理想。
砂拉越高温潮湿、多雨的气候并未完全符合咖啡树的生长需求，加上土壤条件、病虫害问题以及运输不便等因素，咖啡树产量始终偏低。收成不足以覆盖成本，种植园长期处于亏损状态。
1870年代，亨德森离任后，管理工作数度易手。继任者虽尝试改良耕作方式与扩大种植面积，但成效有限。1881年，洛亚特·派克（Loyat Pike）以每年100元租金承租该园继续经营，同时利用园地种植蔬果及其他作物，以补贴咖啡收入。然而数年后仍难以为继。
此后，政府再次收回经营权。
1887年，新任负责人A.M.
Gibson接手管理，并尝试重整咖啡园运作，包括扩种、改善劳力安排及更新栽培技术。然而，由于长期亏损与维护费用高昂，财务状况并未好转。1892年，种植园一度以分期付款方式转让予私人经营，但仍未见明显起色。
至1890年代中期，布洛克政府逐步放弃继续投资咖啡种植。1896年前后，咖啡园基本停止运作，相关土地陆续转手或荒废，这项持续约三十年的农业实验正式结束。
从经济角度看，这次咖啡种植计划未能建立稳定产量，也未形成出口产业，对政府财政反而构成负担，可谓一次失败的农业开发尝试。
不过，这段经历仍具有历史意义。
它反映了布洛克王朝早期推动农业多元化的政策取向，也揭示了殖民时期在热带雨林环境中推行外来经济作物所面临的现实限制。气候、地理、交通与技术条件，均直接影响作物成败，并非单凭行政推动即可奏效。
百余年后的今天，马当山一带早已恢复林木葱郁，当年咖啡园的遗迹难觅踪影。然而，这座未竟的种植园，仍是砂拉越农业发展史上一次值得记取的尝试，也见证了地方经济探索过程中的曲折与代价。
Sebuah Ladang Kopi yang Gagal — Sejarah
Percubaan Penanaman Kopi Awal di Sarawak
Pada separuh kedua abad ke-19, di bawah
pemerintahan Dinasti Brooke (Brooke Raj), Sarawak bukan sahaja menumpukan
kepada pentadbiran dan peluasan wilayah, malah giat berusaha membangunkan
tanaman komersial bagi mewujudkan sumber ekonomi yang stabil. Kopi merupakan
antara tanaman yang diberi harapan besar ketika itu.
Permintaan kopi di pasaran antarabangsa
sedang meningkat pesat, dan banyak wilayah di Asia Tenggara mula mengembangkan
penanaman kopi secara besar-besaran. Kerajaan Sarawak berharap dapat mencontohi
model tersebut dengan memperkenalkan penanaman kopi sebagai sumber eksport
baharu.
Sekitar tahun 1866, pihak kerajaan mula
merancang projek percubaan penanaman kopi dan melantik individu berpengalaman
dalam bidang pertanian untuk mengurus pembukaan ladang. Pada 19 Jun 1865,
William Henderson tiba di Sarawak untuk memimpin usaha pembukaan ladang kopi.
Beliau meninjau kawasan tanah tinggi di
sekitar Gunung Matang (Mount Matang), di barat Kuching, dan akhirnya memilih
sebuah lembah yang beriklim lebih sejuk serta menerima hujan yang mencukupi
sebagai tapak penanaman. Ladang tersebut dinamakan “Vallombrosa”, mengambil
nama sebuah lembah biara di Itali, melambangkan persekitaran yang tenang dan
subur.
Pada peringkat awal, lereng bukit
dibersihkan, jalan dibina, dan anak pokok kopi dibawa masuk untuk ditanam.
Menurut rekod, ribuan pokok kopi pernah ditanam di ladang tersebut. Kerajaan
turut melaburkan tenaga kerja dan dana yang besar dengan harapan dapat
mewujudkan pengeluaran berskala komersial.
Namun, operasi sebenar tidak berjalan
seperti yang dirancang.
Iklim Sarawak yang panas, lembap dan
menerima hujan berlebihan ternyata kurang sesuai untuk pertumbuhan kopi secara
optimum. Selain itu, masalah tanah, serangan penyakit dan perosak, serta
kesukaran pengangkutan menyebabkan hasil tuaian sentiasa rendah. Pendapatan
yang diperoleh tidak mampu menampung kos operasi, dan ladang tersebut berterusan
mengalami kerugian.
Pada tahun 1870-an, selepas Henderson
meninggalkan jawatannya, pengurusan ladang beberapa kali bertukar tangan.
Pengurus-pengurus baharu cuba memperbaiki kaedah penanaman dan memperluas
kawasan tanaman, namun hasilnya tetap tidak memuaskan.
Pada tahun 1881, Loyat Pike menyewa ladang
tersebut dengan kadar sewa tahunan 100 dolar dan cuba meneruskannya secara
persendirian. Selain kopi, beliau turut menanam sayur-sayuran dan tanaman lain
bagi menampung pendapatan. Walau bagaimanapun, usaha tersebut masih gagal
menutup kerugian, dan ladang akhirnya diserahkan semula kepada kerajaan.
Pada tahun 1887, seorang lagi pengurus
baharu, A.M. Gibson, dilantik untuk menyusun semula operasi ladang. Beliau
memperluas kawasan tanaman, menambah tenaga kerja serta memperkenalkan kaedah
pengurusan yang baharu. Namun begitu, kerugian jangka panjang dan kos
penyelenggaraan yang tinggi terus membebankan kewangan ladang.
Pada tahun 1892, ladang tersebut dipindah
milik kepada pihak swasta melalui sistem bayaran ansuran, tetapi keadaan masih
tidak bertambah baik. Menjelang pertengahan 1890-an, kerajaan Brooke secara
beransur-ansur menghentikan pelaburan dalam perusahaan kopi ini. Sekitar tahun
1896, operasi ladang pada dasarnya dihentikan sepenuhnya, dan tanahnya sama ada
dijual atau dibiarkan terbiar.
Dengan itu, percubaan penanaman kopi yang
berlangsung selama kira-kira tiga dekad secara rasmi berakhir.
Dari sudut ekonomi, projek ini gagal
mewujudkan pengeluaran yang stabil mahupun industri eksport, malah menjadi
beban kewangan kepada kerajaan. Ia boleh dianggap sebagai satu percubaan
pembangunan pertanian yang tidak berjaya.
Walau bagaimanapun, pengalaman ini tetap
mempunyai nilai sejarah yang penting.
Ia mencerminkan usaha awal kerajaan Brooke
untuk mempelbagaikan ekonomi pertanian Sarawak, di samping menunjukkan cabaran
sebenar menanam tanaman komersial asing dalam persekitaran hutan hujan tropika.
Faktor iklim, geografi, pengangkutan dan teknologi ternyata memainkan peranan
yang menentukan, dan kejayaan tidak dapat dicapai hanya melalui dasar
pentadbiran semata-mata.
Hari ini, kawasan sekitar Gunung Matang
kembali diliputi hutan hijau, dan kesan fizikal ladang kopi lama hampir tidak
kelihatan. Namun begitu, kisah ladang yang gagal ini kekal sebagai satu bab
penting dalam sejarah pembangunan pertanian Sarawak, menjadi saksi kepada
usaha, harapan dan batasan sebuah zaman.
